การจัดการป่าอนุรักษ์ในฝัน
ทิศทางการจัดการพื้นที่ป่าอนุรักษ์ในประเทศไทย
ต้องสร้างความรู้ให้เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าประเทศเขตร้อนอาศัยป่าไม้เป็นตัวปลดปล่อยน้ำ ไม่มีป่าจึงไม่มีน้ำ ไม่มีความชุ่มชื้น ไม่มีความอุดมสมบูรณ์ มีตะกอนตกสู่ที่ต่ำและภูมิอากาศแปรปรวน
ทฤษฎีการอนุรักษ์ป่าต้นน้ำจึงเพื่อการปลดปล่อยน้ำในปริมาณที่สม่ำเสมอ มีปริมาณมากพอเพียง มีคุณภาพที่ดีใสสะอาดปราศจากตะกอนและสิ่งเจือปน จะอนุรักษ์น้ำจึงต้องอนุรักษ์ป่าต้นน้ำ
ถ้าเข้าใจทฤษฎีดังกล่าว การกำหนดพื้นที่ป่าอนุรักษ์จึงควรที่จะต้องกำหนดพื้นที่เป็นลุ่มน้ำ มีข้อมูลพื้นฐานเรื่องพื้นที่ป่าต้นน้ำ การพัฒนาที่อยู่อาศัยของคนลุ่มน้ำ การพัฒนาที่ดินทำกิน การพัฒนาสาธารณูปโภคและบริโภค ซึ่งถ้ากำหนดยุทธศาสตร์และการประเมินได้อย่างถูกต้องและชัดเจน
แต่ทุกวันนี้ประเทศไทยจัดการทรัพยากรธรรมชาติป่าไม้ปละสัตว์ป่าด้วยการแยกส่วนการบริหารจัดการ เป็นอุทยานแห่งชาติส่วนหนึ่ง เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอีกส่วนหนึ่ง และอีกส่วนหนึ่งที่เป็นป่าเสื่อมโทรมจากการทำไร่เลื่อนลอยมีหน่วยงานจัดการต้นน้ำ แต่ทั้งสามส่วนดังกล่าวกลับชัดเจนว่าในป่ามีคนเป็นองค์ประกอบที่รวมอยู่ด้วยแทบทุกพื้นที่ป่าอนุรักษ์
นั่นคือการประกาศเขตป่าอนุรักษ์ปราศจากหลักวิชาการ ทฤษฎีที่ไม่แน่นอน โดยเฉพาะเรื่องคน มีเพียงอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งเท่านั้นที่เมื่อประกาศเป็นพื้นที่ป่าอนุรักษ์ก็อพยพคนออกจนหมดสิ้น
ภายหลังมีการเร่งและแข่งกันประกาศพื้นที่ป่าอนุรักษ์บนกระดาษแผนที่ จึงวงทับพื้นที่อยู่อาศัย พื้นที่ทำกินของชุมชนรวมไปทั้งหมด แต่ไม่มีการอพยพออก เป็นกรรมวิธีปัดฝุ่นเข้าใต้พรมปัญหาจึงลุกลามมาตราบทุกวันนี้
และเกิดกระบวนการแก้ไขในหลักการ “ป่าอยู่กับคน” อันเป็นการแก้ไขปัญหาที่ปลายเหตุและปราศจากหลักการป่าอนุรักษ์ต้นแบบ
เมื่อทฤษฎีผิด การบริหารจัดการผิดตามหรือไม่
วันนี้ กรมอุทยานแห่งชาติ, สัตว์ป่าและพันธุ์พืช เขาบริหารจัดการป่าอนุรักษ์อย่างไรกัน
1. สำนักอุทยานแห่งชาติ บริหารจัดการพื้นที่ป่าอนุรักษ์ด้วยการประกาศเป็นอุทยาแห่งชาติ มี พ.ร.บ. อุทยานแห่งชาติเป็นเครื่องมือ โดยมีกิจกรรมการจัดการอุทยาน (มีหน่วยพิทักษ์อุทยาน) การนันทนาการและสื่อความหมาย การวางแผนการและสำรวจจัดตั้งอุทยานเพิ่มขึ้นการศึกษาและวิจัย แต่ไม่มีการป้องกันและดับไฟป่า (ไม่มีอุปกรณ์และเครื่องมือที่รวมถึงงบประมาณไม่มีวิชาการการป้องกันเรื่องแนวกั้นไฟและการชิงเผา) มักอ้างว่ามีหน่วยป้องกันไฟป่าตั้งอยู่แล้วเช่นที่เขาใหญ่ ฯลฯ ไม่มีหน่วยงานภูมิสถาปัตยกรรมและวิศวกรรม ไม่มีการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติโดยตรง และในสำนักบริหารพื้นที่ป่าอนุรักษ์ที่ 1-16 มีส่วนนี้อยู่ด้วย
2. สำนักอนุรักษ์สัตว์ป่า บริหารจัดการพื้นที่ป่าอนุรักษ์ด้วยการประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่ามี พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าเป็นเครื่องมือ มีกิจกรรมการจัดการสัตว์ป่า (มีหน่วยพิทักษ์สัตว์ป่า) การส่งเสริมการเพาะเลี้ยงสัตว์ป่า การวางแผนและการสำรวจจัดตั้งเขตเพิ่มขึ้น มีส่วนศึกษาและวิจัยสัตว์ป่า (สถานีวิจัยศึกษาป่า)
ไม่มีการป้องกันและดับไฟป่า (ไม่มีงบประมาณป้องกันและดับไฟป่าโดยเฉพาะเพราะว่าไปขึ้นกับสำนักจัดการไฟป่า) มีรถแทรกเตอร์ล้อยางบ้างเป็นบางเขต บางแห่งชำรุดและใช้การไม่ได้ ไม่มีหน่วยงานภูมิสถาปัตยกรรมและวิศวกรรมไม่มีการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติโดยตรง และในสำนักบริหารพื้นที่ป่าอนุรักษ์ที่ 1-16 ส่วนนี้อยู่ด้วย
3. สำนักป้องกันและปราบปราม บริหารจัดการกิจกรรมการป้องกันรักษาป่าทั่วประเทศโดยเฉพาะพื้นที่ที่ประกาศเป็นป่าอนุรักษ์ประเภทอุทยานแห่ชาติ ไม่รวมพื้นที่เตรียมประกาศ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าและเขตห้ามล่าสัตว์ป่าแบ่งเป็นส่วนป้องกันและปราบปรามที่ 1-4 มีส่วนป้องกันและปราบปรามประจำสำนักบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์ที่ 1-16 มี พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ พ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ร.บ.ป่าไม้ เป็นเครื่องมือ และอยู่ในสำนักบริหารพื้นที่ป่าอนุรักษ์ที่ 1-16 มีส่วนนี้อยู่ด้วย
4. สำนักจัดการไฟป่า บริหารส่วนไฟป่าต่าง ๆ ในสำนัก และมีส่วนไฟป่าในสำนักจัดการพื้นที่บริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 1-16 เรียกว่าสถานีดับไฟป่าทั่วประเทศ มีงบประมาณ คน อุปกรณ์ การดับไฟป่า แต่ไม่ได้ขึ้นตรงต่อหัวหน้าอุทยานหรือเขตรักษาพันธุ์ หรือหน่วยจัดการต้นน้ำ เมื่อไฟป่าไหม้ในป่าอนุรักษ์ทั้งสามประเภทจึงเป็นเรื่องที่พะอืดพะอมที่สุด ไม่มีกฎหมายเฉพาะเป็นเครื่องมือ ไม่มีส่วนศึกษาและวิจัยไฟป่า ไม่มีส่วนภูมิสถาปัตยกรรมและวิศวกรรม
5. สำนักอนุรักษ์และจัดการลุ่มน้ำ บริหารส่วนต่าง ๆ ในสำนัก ศูนย์จัดการต้นน้ำทั่วประเทศมีส่วนอนุรักษ์ต้นน้ำในสำนักบริหารพื้นที่ป่าอนุรักษ์ที่ 1-16 และมีหน่วยย่อยทำงานในสนามทั่วประเทศแต่พื้นที่หน่วยงานภาคสนามส่วนใหญ่แฝงอยู่ในพื้นที่เขตอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า หรือพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าเตรียมการสงวนและป่าไม้ถาวรของชาติมีส่วนศึกษาและวิจัยต้นน้ำไม่มีกฎหมายเฉพาะเป็นเครื่องมือ ไม่มีส่วนภูมิสถาปัตยกรรมและวิศวกรรม
ไม่มีส่วนป้องกันและดับไฟป่า
เกิดอะไรขึ้นกับทฤษฎีการบริหารจัดการปัจจุบันนี้
ทุกสำนักบริหารจัดการด้วยระบบกรอบทางวิชาการ (Function) ก็ไม่ใช่ บริหารจัดการด้วยระบบรูปแบบการบริหารก็ไม่เชิง แต่ที่คาดหวังกันนั้นมุ่งเน้นการกำหนดพื้นที่เป้าหมาย (Area approach) เป็นหลัก ใครขอลำดับความสับสนให้เห็นชัดเจนขึ้นดังนี้
1. การกำหนดพื้นที่ป่าอนุรักษ์เป็นหลักการกำหนดพื้นที่ที่ทางวิชาการเห็นว่าเป็นพื้นที่ที่มีความจำเป็นและอาจเกิดผลกระทบกับทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมโดยรวมต่อประเทศ จึงควรประกาศแบ่งพื้นที่โดยโซนซี (Conservation Zone) แทนที่จะกำหนดที่พื้นที่ที่ประกาศเขตอนุรักษ์ประเภทอุทยาแห่งชาติ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขตห้ามล่าสัตว์ป่า หรือพื้นที่เตรียมการประกาศ (อุทยานหรือเขตรักษา) หรือพื้นที่หน่วยงานของป่าต้นน้ำซึงปลีกย่อย
2. การบริหารจัดการ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช น่าจัดกำหนดกรอบให้แคบและครอบคลุม อาจต้องยุบเลิกสำนักหลายสำนักเพราะว่าเป็นการทำงานซ้ำซ้อนกล่าวคือ ในพื้นที่อนุรักษ์ทั้งหมด (โซนซี) ประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติ เมื่อมีทรัพยากรท่องเที่ยวบริบูรณ์พอเพียงประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเมื่อเห็นว่ามีทรัพยากรท่องเที่ยวน้อย แต่มีพื้นที่ป่าเพื่อการอนุรักษ์และที่อยู่อาศัยของป่าทั้งหมด ยุบและยัดหน่วยงานต่าง ๆ ที่เลอะเทอะเข้าไปอยู่ในกรอบของอุทยานและเขตรักษาพันธุ์ เพิ่มเอกภาพและศักยภาพการบริหารจัดการป่าอนุรักษ์ได้อย่างเด็ดขาด
- หน่วยจัดการต้นน้ำ แท้ที่จริงเป็นกิจกรรมการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติในกรอบอุทยานแห่งชาติหรือเขตรักษาพันธุ์ ซึ่งแท้จริงมีพื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ในป่าโซนซีอยู่แทบทั้งสิ้น
- หน่วยป้องกันรักษาป่ายัดเข้าไปอยู่ในหน่วยพิทักษ์อุทยานหรือเขตรักษาพันธุ์ได้อัตรากำลังเพิ่ม ทุกวันนี้หน่วยพิทักษ์ใช้ลูกจ้างประจำเป็นหัวหน้า (ไม่มีวุฒิป่าไม้หรือวนศาสตร์)
- สถานีจัดการไฟป่า ยัดเข้าไปในกรอบของอุทยานหรือเขตรักษาพันธุ์ไฟไหม้ป่าเมื่อไรหัวหน้าอุทยานหรือเขตรักษาสั่งการได้ทันที
- หน่วยภูมิสถาปัตยกรรมและวิศวกรรมยัดเข้ากรอบอุทยานหรือเขตรักษาเช่นกัน
ส่วนระดับสำนักอุทยานแห่งชาติและสำนักอนุรักษ์สัตว์ป่า ควรแบ่งส่วนออกเป็น 4 ส่วนก็พอ คือส่วนบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 1 (ภาคกลาง) ส่วนบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 2 (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ) ส่วนบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 3 (ภาคใต้) ส่วนบริหารพื้นที่อนุรักษ์ที่ 4 (ภาคเหนือ) ซึ่งเป็นระบบการจัดการแบบเบ็ดเสร็จในองค์รวม (One stop service)
ในแต่ละส่วนแบ่งกรอบหน้าที่ออกเป็น ฝ่ายวิชาการ (ศึกษาและวิจัย) ฝ่ายจัดการ (หน่วยพิทักษ์ป้องกันและปราบปราม) ฝ่ายนันทนาการและสื่อความหมาย (ท่องเที่ยว ปชส.และบ้านพัก ฝ่ายแผนงานงบประมาณ ฝ่ายฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (หน่วยจัดการต้นน้ำ) ฝ่ายป้องกันและดับไฟป่า
3. ทฤษฎีที่ใช้กำหนดทิศทางการบริหารจัดการกรณีมีคน (ชุมชน) อยู่ในพื้นที่ป่าอนุรักษ์ต้องตัดสินใจว่าคนจะใช้ทฤษฎี “เชื่อคนได้” หรือทฤษฎี “เชื่อคนไม่ได้” เพราะว่าคนมีสมองโต ฉลาดแกมโกง มีความสามารถพิเศษเหนือธรรมชาติ และเห็นแก่ตัว
ในการจัดการของอเมริกาใช้ทฤษฎีไม่เชื่อคนทุกพื้นที่กำหนดเป็นพื้นที่ป่าอนุรักษ์จึงอพยพคนออกหมด
แต่ในประเทศไทยใช้ทฤษฎี “ปัดฝุ่นเข้าใต้พรม” กำหนดพื้นที่ป่าอนุรักษ์บนแผ่นกระดาษ วงทับไปหมดทั้งชุมชนและป่า
จึงเกิดความพยายามที่จะตราพระราชบัญญัติป่าชุมชนขึ้น เพื่อให้ชุมชนมีสิทธิโดยถูกต้องในการอยู่อาศัยในเขตป่าอนุรักษ์บางมาตราให้ใช้ไม้ในป่าอนุรักษ์ได้ และไม่ต้องมีใบเบิกทางกรณีตัดไม้ออกอ้างการมส่วนร่วมนี่ทั้งบ้าทั้งเมา
4. การมีส่วนร่วมของประชาชน (Stake Holder) รัฐธรรมนูญฉบับ 2540 กำหนดให้ชุมชนใกล้ในพื้นที่ป่าอนุรักษ์มีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ต้องแบ่งรายได้ให้ 5% มีงบประมาณเพื่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอีกส่วนหนึ่ง
กรณีดังกล่าวเกิดความสับสน เพราะว่าผลกระทบเกิดจากความเปลี่ยนแปลงหรือคงอยู่ของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ส่งผลถึงชุมชนนอกเขตป่าอนุรักษ์ทั่วไปด้วย เช่น เกิดอุทกภัย ภัยแล้ง ดังนั้นชุมขนทั่วไปในประเทศไทยหรือเฉพาะพื้นที่ลุ่มน้ำนั้น ๆ แต่อยู่ใต้เขตป่าอนุรักษ์ย่อมมีสิทธิเต็มร้อยที่จะมีส่วนร่วมเช่นกันแต่ไม่ประสงค์จะเข้าไปอาศัยและใช้ประโยชน์พื้นที่ป่าอนุรักษ์โดยตรง โวยได้เลยเช่นคนน้ำปิงกับคนใต้น้ำปิงเช่นลุ่มน้ำเจ้าพระยา
ผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม บ้านเกิดข้าพเจ้าเคยมีฤดูน้ำที่เดือนพฤศจิกายนจะมีน้ำเต็มทุ่งและคลอง มีประเพณีการละเล่นเพลงเรือ แข่งเรือลอนกระทง แต่วันนี้ไม่มีฤดูน้ำ น้ำไม่เคยท่วมทุ่งอีกเลย ไม่มีประเพณีเล่นเพลงเรือ ไม่มีแข่งเรือการลอยกระทงแต่ลอยในคลองที่มีน้ำตื้น ๆ ข้าพเจ้าย่อมมีสิทธิโวยคนต้นน้ำ
5. การคุ้มครองป่าอนุรักษ์ทุกวันนี้ สำนักป้องกันและปราบปราม ปฏิบัติหน้าที่เฉพาะในพื้นที่อุทยานแห่งชาติที่ประกาศแล้ว เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า และเขตห้ามล่าสัตว์ป่า นอกจากนี้เป็นพื้นที่อุทยานเตรียมการ พื้นที่หน่วยจัดการต้นน้ำวนอุทยาน กลายเป็นช่องว่างเพราะว่าพื้นที่ส่วนใหญ่แม้อยู่ในโซนซี แต่กรมไปแบ่งกับกรมป่าไม้จึงเป็นพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าเตรียมการสงวนป่าไม้ถาวรของชาติ กรมป่าไม้มีหน้าที่ป้องกันและปราบปราม เห็นชัดไหมครับว่ามันสับสนจรอง ๆ ใครจะทำงานถูก
บทสรุป
ถ้ากำหนดการบริหารจัดการพื้นที่ป่าอนุรักษ์โดยใช้พื้นที่เป้าหมายเป็นหลัก (Area Approach) ระบบการบริหารจัดการมีอำนาจการบริหารจัดการอย่างมีเอกภาพ มีอัตรากำลัง วัสดุอุปกรณ์ ยานพาหนะ กฎระเบียบ โดยเฉพาะผู้จัดการโครงการหรือหัวหน้าสำนักงาน หรือหัวหน้าหน่วยงาน จำเป็นต้องมือสะอาด โปร่งใสใจบริสุทธิ์ คำนึงถึงประโยชน์ของแผ่นดินมากกว่าประโยชน์ส่วนตน ทีมงานยอมรับและร่วมใจปฏิบัติมีความรู้ถ่องแท้ในเรื่องที่ดำเนินการ และประการสุท้าย ประชาชนยอมรับได้
เท่าที่เขียนมานี้เป็นเพียงส่วนของโซนซีเท่านั้นแต่ในข้อเท็จจริงหากจะบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างถึงแก่นแล้ว ควรมองเป็นลุ่มน้ำโดยแต่ละลุ่มน้ำมีข้อมูลพื้นฐานที่ถูกต้อง ซึ่งจะส่งผลถึงการวางยุทธศาสตร์การบริหารจัดการที่แม่นตรงและเกิดผลในเชิงบวก
การกำหนดพื้นที่เป้าหมายเป็นลุ่มน้ำจึงควรทำเป็นโครงการพิเศษโครงการนำร่องดูสักลุ่มน้ำรอบเลา 5ปี ก็น่าจะเห็นผลกระทบได้อย่างมีนัยสำคัญ
ธงชัย เปาอินทร์
หนังสือพิมพ์มติชนรายวัน
ฉบับประจำวันพฤหัสบดีที่ 30 สิงหาคม พุทธศักราช 2550
หน้า 7 |
|
